CÁC BIỆN PHÁP ĐIỀU TRA LẨN TRÁNH PHÒNG VỆ THƯƠNG MẠI CỦA ẤN ĐỘ VÀ HÀM Ý CHO VIỆT NAM

Ngày đăng: 20/08/2026

Trong những năm gần đây, thương mại quốc tế chứng kiến xu hướng gia tăng nhanh chóng của các biện pháp phòng vệ thương mại trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược và bảo hộ thương mại ngày càng gay gắt. Nếu trước đây các biện pháp chống bán phá giá (anti-dumping – AD) và chống trợ cấp (countervailing duties – CVD) chủ yếu được sử dụng bởi các nền kinh tế phát triển như Hoa Kỳ hay Liên minh châu Âu, thì hiện nay nhiều nền kinh tế mới nổi, đặc biệt là Ấn Độ, cũng đang gia tăng đáng kể việc sử dụng các công cụ này nhằm bảo vệ ngành sản xuất nội địa.

Theo thống kê của Tổ chức Thương mại Thế giới, Ấn Độ liên tục nằm trong nhóm các quốc gia khởi xướng điều tra chống bán phá giá nhiều nhất thế giới trong hơn một thập kỷ qua. Xu hướng này càng gia tăng sau giai đoạn đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu và cạnh tranh thương mại Mỹ – Trung. Bên cạnh điều tra chống bán phá giá truyền thống, cơ quan điều tra của Ấn Độ ngày càng chú trọng các hành vi lẩn tránh phòng vệ thương mại thông qua chuyển tải hàng hóa, thay đổi nhẹ sản phẩm, dịch chuyển sản xuất hoặc sử dụng quốc gia thứ ba để né tránh thuế.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam trở thành một trong những quốc gia chịu tác động ngày càng lớn từ các cuộc điều tra của Ấn Độ. Sự gia tăng nhanh chóng của kim ngạch xuất khẩu từ Việt Nam sang thị trường Ấn Độ, đặc biệt trong các ngành thép, vật liệu công nghiệp và sản phẩm năng lượng tái tạo, đã làm gia tăng nguy cơ bị điều tra chống bán phá giá và chống lẩn tránh.

Điều đáng chú ý là các cuộc điều tra của Ấn Độ hiện không chỉ tập trung vào hành vi bán phá giá đơn thuần mà còn mở rộng sang việc kiểm tra chuỗi cung ứng, nguồn gốc nguyên liệu và mức độ gia công tại quốc gia xuất khẩu. Cơ chế điều tra lẩn tránh phòng vệ thương mại của Ấn Độ ngày càng được mở rộng cả về phạm vi và mức độ thực thi phản ánh xu hướng quản lý thương mại mới, trong đó cơ quan điều tra không chỉ đánh giá sản phẩm cuối cùng mà còn phân tích toàn bộ cấu trúc sản xuất và giá trị gia tăng của hàng hóa.

Cơ chế điều tra phòng vệ thương mại của Ấn Độ hiện được thực hiện chủ yếu thông qua Tổng cục Phòng vệ thương mại Ấn Độ (DGTR), cơ quan trực thuộc Bộ Thương mại và Công nghiệp Ấn Độ. DGTR có chức năng điều tra và đề xuất áp dụng các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ thương mại.

Khung pháp lý của Ấn Độ về chống bán phá giá được xây dựng dựa trên Hiệp định chống bán phá giá của WTO, đồng thời bổ sung nhiều quy định nhằm xử lý hành vi lẩn tránh. Khác với một số quốc gia chỉ tập trung vào sản phẩm cuối cùng, DGTR ngày càng mở rộng điều tra sang toàn bộ chuỗi giá trị. Cơ quan điều tra thường xem xét từ nguồn gốc nguyên liệu đầu vào; tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa; mức độ chuyển đổi thực chất của sản phẩm đến mối quan hệ giữa doanh nghiệp xuất khẩu và nhà sản xuất nguyên liệu.

Theo quy định của WTO, biện pháp PVTM ở Ấn Độ chỉ có thể được áp dụng sau khi cơ quan có thẩm quyền đã thực hiện việc điều tra theo đúng quy trình quy định và kết luận có đủ các điều kiện để áp dụng biện pháp PVTM liên quan.

Sơ đồ quy trình điều tra phòng vệ thương mại ở Ấn Độ

1. Bước 1: Khởi xướng điều tra

   Đơn yêu cầu của ngành sản xuất nội địa hoặc DGTR tự khởi xướng điều tra

2. Bước 2: Điều tra sơ bộ

   Thu thập thông tin; gửi bảng câu hỏi; xác định dấu hiệu thiệt hại/bán phá giá; xác minh sơ bộ dữ liệu

3. Bước 3: Áp dụng biện pháp tạm thời (nếu có)

   Thuế chống bán phá giá tạm thời; thuế chống trợ cấp tạm thời...

4. Bước 4: Điều tra cuối cùng

   Xác minh tại chỗ; phân tích chuỗi cung ứng; đánh giá mức độ thiệt hại; kết luận hành vi PVTM/lẩn tránh

5. Bước 5: Áp dụng biện pháp chính thức

   Áp thuế; mở rộng biện pháp chống lẩn tránh; công bố kết luận cuối cùng

6. Bước 6: Rà soát biện pháp PVTM

   Rà soát giữa kỳ; rà soát hoàng hôn; rà soát nhà xuất khẩu mới

Nguồn: Tổng hợp từ quy định của Tổng cục Phòng vệ thương mại Ấn Độ

 Trong giai đoạn 2019–2025, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam liên tục đối mặt với các vụ điều tra chống bán phá giá và chống lẩn tránh từ Ấn Độ, chủ yếu tập trung ở nhóm sản phẩm thép và vật liệu công nghiệp.

Theo dữ liệu của Cục Phòng vệ thương mại, Ấn Độ hiện nằm trong nhóm thị trường khởi xướng điều tra phòng vệ thương mại nhiều đối với hàng hóa Việt Nam tại khu vực châu Á.

Bảng tổng hợp vụ điều tra phòng vệ thương mại và dấu hiệu điều tra lẩn tránh của Ấn Độ đối với hàng hóa Việt Nam giai đoạn 2019–2025

Nguồn: Tổng hợp từ dữ liệu của Tổ chức Thương mại Thế giới, DGTR, Bộ Công Thương và các thông báo điều tra giai đoạn 2019–2025

Một trong những ngành chịu tác động lớn nhất là ngành thép. Năm 2019, DGTR đã khởi xướng điều tra chống bán phá giá đối với sản phẩm thép không gỉ cán phẳng nhập khẩu từ 15 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có Việt Nam. Tiếp đó, năm 2023, Ấn Độ khởi xướng điều tra chống bán phá giá đối với ống thép không gỉ hàn nhập khẩu từ Việt Nam và Thái Lan. Năm 2024, DGTR tiếp tục điều tra chống bán phá giá đối với thép cuộn cán nóng (HRC) nhập khẩu từ Việt Nam. Đến năm 2025, DGTR tiếp tục mở điều tra đối với thép không gỉ cán nguội và vật liệu encapsulant dùng trong pin năng lượng mặt trời có xuất xứ từ Việt Nam.

Xu hướng điều tra này cho thấy hai đặc điểm đáng chú ý.

Thứ nhất, phạm vi điều tra của Ấn Độ ngày càng mở rộng sang các ngành công nghệ và năng lượng tái tạo, thay vì chỉ tập trung vào thép như trước đây.

Thứ hai, các vụ việc ngày càng gắn với nghi ngờ về chuyển tải thương mại và liên kết chuỗi cung ứng với Trung Quốc. Xu hướng điều tra phản ánh lo ngại của Ấn Độ rằng một phần hàng hóa Trung Quốc có thể được chuyển hướng thông qua Việt Nam để né tránh các biện pháp phòng vệ thương mại.

Các cuộc điều tra của Ấn Độ tạo ra nhiều tác động đáng kể đối với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam.

Các biện pháp điều tra chống bán phá giá và chống lẩn tránh của Ấn Độ đang tạo ra những tác động đa chiều đối với doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam. Nếu ở góc độ ngắn hạn, các cuộc điều tra này làm gia tăng áp lực chi phí, rủi ro thương mại và sự bất ổn đối với hoạt động xuất khẩu, thì ở góc độ dài hạn, đây cũng là động lực thúc đẩy doanh nghiệp Việt Nam tái cấu trúc sản xuất, nâng cao năng lực quản trị chuỗi cung ứng và từng bước thích ứng với các tiêu chuẩn thương mại quốc tế ngày càng khắt khe hơn. Vì vậy, tác động của các vụ điều tra không chỉ dừng lại ở khía cạnh thương mại đơn thuần mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến mô hình tăng trưởng xuất khẩu, chiến lược đầu tư và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trước hết, tác động rõ nét nhất là sự gia tăng đáng kể về chi phí tuân thủ và chi phí pháp lý đối với doanh nghiệp xuất khẩu. Khi bị điều tra, doanh nghiệp phải chuẩn bị khối lượng lớn hồ sơ liên quan đến hoạt động sản xuất, cơ cấu giá thành, nguyên liệu đầu vào, hợp đồng thương mại, dữ liệu kế toán và quy trình sản xuất. Trong nhiều trường hợp, DGTR yêu cầu doanh nghiệp cung cấp dữ liệu theo từng công đoạn sản xuất và theo từng giai đoạn thời gian kéo dài nhiều năm. Điều này tạo áp lực rất lớn đối với các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa vốn chưa có hệ thống quản trị dữ liệu hiện đại và đồng bộ.

Ngoài chi phí chuẩn bị hồ sơ, doanh nghiệp còn phải thuê tư vấn pháp lý, chuyên gia kế toán quốc tế và đơn vị hỗ trợ kỹ thuật nhằm đáp ứng yêu cầu điều tra. Đối với các vụ việc phức tạp, tổng chi phí ứng phó có thể lên tới hàng trăm nghìn USD, vượt quá khả năng tài chính của nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ. Đây là nguyên nhân khiến một số doanh nghiệp lựa chọn không tham gia đầy đủ vào quá trình điều tra, dẫn đến nguy cơ bị áp dụng mức thuế bất lợi theo phương pháp “dữ liệu sẵn có bất lợi” của cơ quan điều tra.

Bên cạnh áp lực chi phí, các cuộc điều tra còn tạo ra rủi ro lớn về thị trường và tâm lý thương mại. Trên thực tế, chỉ riêng việc khởi xướng điều tra cũng có thể làm giảm đáng kể lượng đơn hàng từ phía đối tác nhập khẩu. Nhiều nhà nhập khẩu Ấn Độ thường có xu hướng tạm dừng giao dịch hoặc chuyển sang nguồn cung khác trong thời gian điều tra nhằm tránh rủi ro bị truy thu thuế sau này. Điều này khiến doanh nghiệp Việt Nam đối mặt với tình trạng sụt giảm đơn hàng, gián đoạn hợp đồng thương mại và mất ổn định kế hoạch sản xuất.

Đối với các ngành có tỷ trọng xuất khẩu lớn như thép, hóa chất hoặc vật liệu công nghiệp, tác động này càng trở nên nghiêm trọng hơn bởi các doanh nghiệp thường vận hành theo mô hình sản xuất quy mô lớn với chi phí cố định cao. Khi thị trường xuất khẩu bị gián đoạn đột ngột, doanh nghiệp có thể rơi vào tình trạng dư thừa công suất, gia tăng tồn kho và suy giảm dòng tiền. Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, việc mất thị trường trong thời gian dài còn làm suy giảm khả năng duy trì khách hàng và vị thế cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam tại thị trường Ấn Độ.

Một tác động tiêu cực khác là nguy cơ ảnh hưởng đến uy tín và hình ảnh của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Các vụ điều tra chống lẩn tránh thường gắn với nghi ngờ về gian lận xuất xứ, chuyển tải thương mại hoặc gia công đơn giản nhằm né tránh thuế. Mặc dù không phải mọi doanh nghiệp bị điều tra đều vi phạm, nhưng việc bị đưa vào diện điều tra vẫn có thể tạo ra tâm lý dè dặt từ phía đối tác quốc tế. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp Việt Nam không chỉ bị ảnh hưởng tại thị trường Ấn Độ mà còn bị các đối tác ở thị trường khác tăng cường rà soát về nguồn gốc nguyên liệu và năng lực sản xuất.

Đáng chú ý, các cuộc điều tra còn phản ánh xu hướng siết chặt quản lý thương mại toàn cầu, trong đó các quốc gia ngày càng chú trọng đến tính minh bạch của chuỗi cung ứng. Điều này tạo áp lực lớn đối với các doanh nghiệp Việt Nam vốn vẫn phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu, đặc biệt từ Trung Quốc. Trong nhiều ngành như thép, điện tử và năng lượng tái tạo, tỷ lệ nội địa hóa còn thấp khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc chứng minh mức độ chuyển đổi thực chất của sản phẩm. Nếu không cải thiện năng lực sản xuất nội địa, nguy cơ bị điều tra lẩn tránh sẽ tiếp tục gia tăng trong thời gian tới.

Tuy nhiên, bên cạnh các tác động tiêu cực, các vụ điều tra của Ấn Độ cũng tạo ra những tác động tích cực nhất định đối với quá trình tái cấu trúc và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam. Trước hết, áp lực từ các cuộc điều tra buộc doanh nghiệp phải nâng cao năng lực quản trị dữ liệu và minh bạch hóa hoạt động sản xuất. Nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu đầu tư vào hệ thống truy xuất nguồn gốc, quản trị chuỗi cung ứng và số hóa dữ liệu sản xuất nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao từ thị trường quốc tế. Đây là bước chuyển quan trọng giúp doanh nghiệp Việt Nam tiến gần hơn tới các chuẩn mực quản trị toàn cầu.

Bên cạnh đó, các vụ điều tra cũng thúc đẩy doanh nghiệp chú trọng hơn đến chiến lược phát triển bền vững và nâng cao giá trị gia tăng nội địa. Thay vì phụ thuộc vào mô hình gia công hoặc nhập khẩu phần lớn nguyên liệu, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu đầu tư sâu hơn vào công nghệ, công nghiệp hỗ trợ và phát triển nguồn cung trong nước. Quá trình này không chỉ giúp giảm nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại mà còn nâng cao khả năng chống chịu của doanh nghiệp trước các biến động của thương mại quốc tế.

Một tác động tích cực khác là việc các vụ điều tra góp phần nâng cao nhận thức của doanh nghiệp Việt Nam về phòng vệ thương mại quốc tế. Trước đây, nhiều doanh nghiệp chỉ tập trung vào mở rộng xuất khẩu mà chưa quan tâm đúng mức đến rủi ro pháp lý và yêu cầu tuân thủ quốc tế. Tuy nhiên, sau các vụ việc thực tế, doanh nghiệp ngày càng chủ động hơn trong việc theo dõi chính sách thương mại của các nước nhập khẩu, chuẩn bị hồ sơ dữ liệu và xây dựng chiến lược ứng phó dài hạn. Đây là yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cao khả năng thích ứng trong bối cảnh môi trường thương mại toàn cầu ngày càng phức tạp.

Ở góc độ vĩ mô, các cuộc điều tra của Ấn Độ cũng tạo áp lực để Việt Nam hoàn thiện cơ chế quản lý xuất xứ hàng hóa và tăng cường kiểm soát chuyển tải thương mại. Trong thời gian qua, Bộ Công Thương đã đẩy mạnh các biện pháp kiểm tra xuất xứ, giám sát cấp C/O và xây dựng cơ chế cảnh báo sớm đối với các ngành có nguy cơ cao. Mặc dù các biện pháp này làm gia tăng yêu cầu tuân thủ đối với doanh nghiệp, nhưng về dài hạn sẽ góp phần nâng cao uy tín hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Nhìn tổng thể, tác động của các biện pháp điều tra lẩn tránh của Ấn Độ đối với doanh nghiệp Việt Nam mang tính hai mặt. Trong ngắn hạn, các cuộc điều tra làm gia tăng chi phí, rủi ro thị trường và áp lực cạnh tranh. Tuy nhiên, trong dài hạn, đây cũng là động lực thúc đẩy doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực quản trị, phát triển sản xuất thực chất và thích ứng với xu hướng thương mại quốc tế dựa trên tính minh bạch và giá trị gia tăng. Điều quan trọng không chỉ là tránh bị điều tra, mà còn là xây dựng mô hình tăng trưởng xuất khẩu bền vững, có khả năng cạnh tranh và chống chịu cao trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng biến động.

Trước xu hướng gia tăng điều tra lẩn tránh của Ấn Độ, Việt Nam cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp ở cả cấp độ doanh nghiệp và chính sách quốc gia.

Thứ nhất, cần nâng cao năng lực sản xuất thực chất và giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu. Trong nhiều vụ việc, DGTR tập trung xem xét tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa và mức độ chuyển đổi thực chất của sản phẩm. Vì vậy, việc phát triển công nghiệp hỗ trợ và nâng cao tỷ lệ nội địa hóa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Thứ hai, doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống quản trị dữ liệu và truy xuất nguồn gốc đầy đủ. Các hồ sơ liên quan đến nguyên liệu đầu vào, quy trình sản xuất, hóa đơn và chứng từ thương mại cần được chuẩn hóa nhằm đáp ứng yêu cầu điều tra.

Thứ ba, cần nâng cao hiểu biết pháp lý về phòng vệ thương mại. Doanh nghiệp Việt Nam hiện vẫn còn thiếu kinh nghiệm trong việc xử lý các vụ điều tra quốc tế. Việc chủ động hợp tác với cơ quan điều tra và chuẩn bị chiến lược pháp lý từ sớm sẽ giúp giảm đáng kể rủi ro.

Thứ tư, cơ quan quản lý nhà nước cần hoàn thiện khung khổ pháp lý, làm rõ quy định rõ về việc kiểm tra năng lực sản xuất thực tế của doanh nghiệp khi cấp C/O, đặc biệt với các doanh nghiệp có vốn FDI hoặc có tăng trưởng xuất khẩu đột biến.

Thứ năm, triển khai các chương trình đào tạo chuyên sâu và thường xuyên dành cho đội ngũ cán bộ cấp C/O tại Bộ Công Thương và các cán bộ địa phương về phương pháp kiểm tra thực địa năng lực sản xuất, kỹ năng phát hiện dấu hiệu rủi ro, các yêu cầu về tỷ lệ nội địa hóa…

Thứ sáu, cần tăng cường hậu kiểm với các nhóm doanh nghiệp có kim ngạch tăng đột biến, doanh nghiệp mới xin cấp C/O lần đầu và doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu từ các nền kinh tế đang bị áp thuế (ví dụ: Trung Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Indonesia…). Thông qua việc hậu kiểm, cơ quan quản lý nhà nước có thêm dữ liệu về tỷ lệ nội địa hóa của từng ngành, khả năng sản xuất thực chất của doanh nghiệp Việt và điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng. 

Thứ bảy, cần tổ chức các hội thảo chuyên đề giải thích chuyên sâu về quy định điều tra lẩn tránh, trốn thuế, quy tắc xuất xứ, quy trình trả lời điều tra, chuẩn bị hồ sơ chứng minh năng lực sản xuất. Đồng thời, cần hướng dẫn doanh nghiệp xây dựng hệ thống sổ sách kế toán, hồ sơ sản xuất, chứng từ nhập khẩu, xuất khẩu theo đúng chuẩn mực quốc tế. Duy trì và nâng cao cổng thông tin điện tử về phòng vệ thương mại, tăng cường cảnh báo điều tra, hướng dẫn xử lý tình huống thực tế, các vụ việc điển hình.

Ngoài ra, Việt Nam cần tăng cường hợp tác song phương với Ấn Độ trong lĩnh vực phòng vệ thương mại nhằm trao đổi thông tin và giảm thiểu nguy cơ hiểu lầm về chuỗi cung ứng.

Ngày đăng: 20/08/2026