TÌNH HÌNH LẨN TRÁNH XUẤT XỨ ĐỐI VỚI MẶT HÀNG PIN NĂNG LƯỢNG MẶT TRỜI TRONG BỐI CẢNH GIA TĂNG BIỆN PHÁP PHÒNG VỆ THƯƠNG MẠI

Ngày đăng: 06/08/2026

Ngành năng lượng tái tạo, mà trọng tâm là pin năng lượng mặt trời (tế bào quang điện và mô-đun quang điện làm từ silicon tinh thể), là một trong những lĩnh vực thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) lớn nhất của Việt Nam trong giai đoạn 2019-2024, đồng thời cũng là mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam liên quan đến đầy đủ các biện pháp phòng vệ thương mại mà Hoa Kỳ áp dụng: điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp, tự vệ toàn cầu và chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại. Theo số liệu của U.S. Census Bureau / USITC, năm 2023 — trước khi bị điều tra — kim ngạch nhập khẩu pin năng lượng mặt trời từ Việt Nam vào Hoa Kỳ đạt 4,2 tỷ USD, chiếm 26% tổng kim ngạch nhập khẩu mặt hàng này của Hoa Kỳ.

Thị trường Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất và cũng là nơi áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại nghiêm khắc nhất đối với pin năng lượng mặt trời Việt Nam. Mặt hàng này đã bị Hoa Kỳ áp dụng biện pháp tự vệ toàn cầu từ tháng 2/2018 với hạn ngạch nhập khẩu 2,5 GW/năm đối với tế bào quang điện.

Năm 2024-2025 đánh dấu giai đoạn diễn biến pháp lý bất lợi và phức tạp nhất từ trước đến nay đối với ngành pin năng lượng mặt trời Việt Nam, với hai diễn biến đồng thời:

Ngày 14/5/2024, Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) khởi xướng điều tra chống bán phá giá (AD) và chống trợ cấp (CVD) đối với pin năng lượng mặt trời nhập khẩu từ Việt Nam, Campuchia, Malaysia và Thái Lan, theo đơn đề nghị của Ủy ban Thương mại Sản xuất Năng lượng Mặt trời Hoa Kỳ (American Alliance for Solar Manufacturing Trade Committee – AASMTC, đại diện First Solar, Inc., Hanwha Q CELLS USA, Inc. và Mission Solar Energy LLC). Kết luận cuối cùng ban hành ngày 21/4/2025: thuế AD đối với 9 trong số 11 doanh nghiệp bị đơn bắt buộc ở mức 82,65%; 1 doanh nghiệp ở mức 58,07%; 1 doanh nghiệp ở mức 125,91%; mức thuế toàn quốc (Vietnam-Wide Entity) áp dụng với doanh nghiệp không hợp tác là 271,28% (DOC, Federal Register, A-552-841; Cục PVTM – Bộ Công Thương, 4/2025);

Đồng thời, ngày 1/10/2024, Thổ Nhĩ Kỳ (qua Tổng cục Nhập khẩu – Directorate General of Imports, DGI, thuộc Bộ Thương mại Thổ Nhĩ Kỳ) ban hành kết luận vụ việc điều tra chống lẩn tránh thuế chống bán phá giá đối với pin năng lượng mặt trời có xuất xứ hoặc nhập khẩu từ Croatia, Jordan, Thái Lan, Malaysia và Việt Nam, với cáo buộc lẩn tránh thuế CBPG đang áp dụng với Trung Quốc; mức thuế có hiệu lực từ 27/9/2024 (Cục PVTM – Bộ Công Thương, 10/2024).

Ngành pin năng lượng mặt trời Việt Nam không phải là ngành bị điều tra lẩn tránh một cách ngẫu nhiên — nó có những đặc điểm cấu trúc đặc thù khiến nó trở thành địa điểm hấp dẫn cho việc tổ chức lại chuỗi cung ứng né thuế.

Thứ nhất là làn sóng FDI Trung Quốc đặc biệt tập trung sau năm 2018: ngay sau khi Hoa Kỳ áp thuế Mục 301 lên hàng hóa công nghệ Trung Quốc (trong đó có pin mặt trời), các nhà sản xuất pin mặt trời hàng đầu Trung Quốc đã dồn vốn đầu tư vào Việt Nam với quy mô lớn — Trina Solar đầu tư 932 triệu USD tại Thái Nguyên (gồm 3 dự án sản xuất tấm tế bào quang điện, module và thanh/tấm silic đơn tinh thể); Jinko Solar đầu tư 1,5 tỷ USD tại Quảng Ninh (theo thông báo của doanh nghiệp và cơ sở dữ liệu cấp phép đầu tư, Bộ Kế hoạch và Đầu tư). Theo dữ liệu Vietdata (2024), 5 trong số 7 nhà sản xuất pin mặt trời lớn nhất tại Việt Nam hiện do doanh nghiệp Trung Quốc sở hữu.

Thứ hai là mức độ tập trung công nghiệp cực cao tại một số địa phương: riêng khu vực Bắc Ninh, giá trị xuất khẩu pin năng lượng mặt trời đạt khoảng 7 tỷ USD trong năm 2023, chiếm tỷ trọng lớn trong tổng kim ngạch xuất khẩu của tỉnh; sau khi Hoa Kỳ áp các biện pháp phòng vệ thương mại, sản lượng và giá trị xuất khẩu mặt hàng này tại Bắc Giang giảm mạnh, chỉ còn khoảng 4-5 tỷ USD.

Thứ ba ngay từ giai đoạn 2018-2019, một số doanh nghiệp được thành lập tại Việt Nam bị cáo buộc đóng vai trò nhà sản xuất thiết bị gốc (OEM) cho các tập đoàn lớn của Trung Quốc, sản xuất tấm pin mặt trời rồi xuất khẩu sang Hoa Kỳ và châu Âu dưới nhãn xuất xứ Việt Nam, nhờ đó tránh được thuế quan áp dụng với hàng Trung Quốc.

Thứ tư là phổ quy trình sản xuất phức tạp, nhiều công đoạn (từ thanh silic, tấm silic, tế bào quang điện đến mô-đun hoàn chỉnh), tạo ra nhiều "điểm lắp ráp" khác nhau trong chuỗi cung ứng mà ranh giới giữa chuyển đổi bản chất thực sự và gia công hình thức rất khó xác định, đặc biệt khi nguyên liệu đầu vào (thanh, tấm silic, tế bào quang điện) có thể nhập khẩu từ Trung Quốc rồi chỉ hoàn thiện công đoạn cuối tại Việt Nam.

Sự kết hợp của bốn đặc điểm này làm cho ngành pin năng lượng mặt trời Việt Nam vừa là mục tiêu của lẩn tránh từ bên ngoài (doanh nghiệp Trung Quốc dùng Việt Nam làm điểm trung chuyển xuất xứ), vừa tiềm ẩn nguy cơ bị các nước nhập khẩu coi toàn ngành là một phần của chuỗi lẩn tránh có tổ chức.

Các hình thức lẩn tránh xuất xứ phổ biến của mặt hàng pin năng lượng mặt trời là:

Hình thức đầu tư "núp bóng" và lắp ráp tối thiểu (Screwdriver Assembly)

Đây là hình thức được giới chuyên gia quốc tế ghi nhận là phổ biến nhất đối với ngành pin mặt trời: doanh nghiệp nước ngoài thành lập pháp nhân hoặc chi nhánh tại nước xuất khẩu, nhập khẩu thanh silic, tấm silic hoặc tế bào quang điện bán thành phẩm từ nước ngoài, chỉ thực hiện công đoạn lắp ráp cuối (đóng mô-đun, hàn dây, đóng khung kính) tại nước xuất khẩu rồi thực hiện hoạt động dưới chứng nhận xuất xứ nước xuất khẩu; quy mô đầu tư thực tế tại nước xuất khẩu (nhà xưởng, lao động) có thể không tương xứng với kim ngạch xuất khẩu rất lớn.

Hình thức chuyển tải bất hợp pháp (Illegal Transshipment)

Tấm pin mặt trời hoàn chỉnh được sản xuất tại nước ngoài, sau đó nhập khẩu vào nước xuất khẩu dưới dạng "linh kiện" hoặc "bán thành phẩm", được đóng gói lại hoặc dán nhãn lại rồi tái xuất, với chứng nhận xuất xứ của nước xuất khẩu mà không qua công đoạn sản xuất thực tế đáng kể.

Hình thức gian lận hồ sơ xuất xứ

Bao gồm các hành vi: khai báo sai tỷ lệ nội địa hóa, phóng đại chi phí sản xuất trong nước để đạt ngưỡng hàm lượng giá trị khu vực (RVC) theo quy tắc xuất xứ; khai sai mã HS giữa các mã thuộc Chương 85 (8501, 8507, 8541) nhằm tránh phạm vi áp thuế cụ thể; làm giả hoặc xin cấp trái phép Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) mà không có hoạt động sản xuất tế bào quang điện hoặc mô-đun thực tế tại nước xuất khẩu.

Hình thức lan tỏa lẩn tránh sang nước thứ ba (Lẩn tránh chuỗi - Chain Circumvention)

Khác với các ngành hàng khác, pin mặt trời ghi nhận hiện tượng lẩn tránh hai cấp: sau khi Việt Nam, Thái Lan, Malaysia và Campuchia bị Hoa Kỳ áp thuế, một số doanh nghiệp tiếp tục dịch chuyển một phần công đoạn sản xuất sang các thị trường thứ ba khác chưa bị áp thuế, lặp lại đúng mô hình mà bốn nước Đông Nam Á này đã từng được sử dụng trước đó — thể hiện rõ qua việc Thổ Nhĩ Kỳ phải mở điều tra lẩn tránh riêng đối với pin mặt trời từ cả Việt Nam, Thái Lan, Malaysia và hai nước ngoài khu vực (Croatia, Jordan).

Bảng 1: Các mã hàng pin năng lượng mặt trời có nguy cơ cao lẩn tránh PVTM

Nguồn: Tổng hợp từ DOC, Federal Register, Cục PVTM – Bộ Công Thương;

Xu hướng chung điều tra lẩn tránh quốc tế đối với ngành pin năng lượng mặt trời là: mở rộng điều tra từ Trung Quốc sang các nước thứ ba có FDI Trung Quốc tập trung cao; áp dụng quy định mới về trợ cấp xuyên quốc gia để truy đến tận nguồn gốc vốn đầu tư, không chỉ nơi sản xuất; sử dụng quốc gia thay thế (surrogate country) để tính giá trị thông thường do không công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường; mở rộng diện điều tra sang cả các nước ngoài Đông Nam Á (Croatia, Jordan) khi phát hiện dấu hiệu lẩn tránh chuỗi.

Bảng 2: Tổng hợp tình hình áp thuế PVTM đối với pin năng lượng mặt trời Việt Nam

Nguồn: Tổng hợp từ Federal Register; Cục PVTM – Bộ Công Thương; DGI (Tổng cục Nhập khẩu) Thổ Nhĩ Kỳ; (cập nhật đến tháng 4/2025).

Hoa Kỳ là thị trường áp dụng biện pháp PVTM tích cực và toàn diện nhất với ngành pin năng lượng mặt trời. Một số sự kiện điển hình:

Hộp 1. Các sự kiện PVTM điển hình của Hoa Kỳ đối với ngành pin năng lượng mặt trời Việt Nam

Bên ngoài Hoa Kỳ, một số thị trường khác cũng đang tăng cường giám sát chuỗi cung ứng pin năng lượng mặt trời:

Hộp 2. Một số diễn biến giám sát chuỗi cung ứng pin mặt trời ngoài Hoa Kỳ

Việt Nam không phải là trường hợp đơn lẻ. Ngày 18/8/2023, DOC đồng thời ban hành kết luận chống lẩn tránh cuối cùng mang tính toàn quốc gia với cả Campuchia, Malaysia, Thái Lan và Việt Nam. Đến 21/4/2025, DOC ban hành kết luận cuối cùng của vụ việc điều tra CBPG/CTC trực tiếp (vụ việc riêng), với mức thuế bình quân theo từng nước khác biệt rất lớn:

Bảng 3: So sánh mức thuế AD/CVD cuối cùng giữa bốn nước Đông Nam Á (kết luận 21/4/2025)

Nguồn: Thông cáo Bộ Thương mại Hoa Kỳ (21/4/2025); PV Magazine USA; PV-Tech.

Tại Malaysia, một bộ phận đáng kể công suất sản xuất pin mặt trời thuộc về doanh nghiệp có vốn đầu tư Hàn Quốc và phương Tây, nên các doanh nghiệp này hợp tác đầy đủ với cơ quan điều tra và chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu độc lập với Trung Quốc, do đó hưởng mức thuế thấp hơn đáng kể. Ngược lại, tại Việt Nam, phần lớn công suất xuất khẩu sang Hoa Kỳ tập trung ở các doanh nghiệp gốc Trung Quốc (Trina Solar Việt Nam, Canadian Solar Việt Nam, CSUN Việt Nam, Boviet Solar, GCL-Si Việt Nam, Vina Solar, LONGi Group, Jinko Solar Việt Nam), khiến mức thuế bình quân theo nước bị kéo lên cao do nhiều doanh nghiệp không cung cấp đủ dữ liệu chứng minh tách bạch chuỗi cung ứng.

Bài học chính sách: mức độ rủi ro bị áp thuế cao của một quốc gia không chỉ phụ thuộc vào hành vi của Chính phủ, mà phụ thuộc rất lớn vào việc doanh nghiệp — bất kể quốc tịch vốn — có minh bạch hóa được nguồn gốc nguyên liệu đầu vào và hợp tác đầy đủ với cơ quan điều tra hay không. Điều này gợi ý các giải pháp của Việt Nam cần đi từ cấp doanh nghiệp (truy xuất nguồn gốc, lưu trữ chứng từ) hơn là chỉ dừng ở cấp chính sách nhà nước.

So sánh quốc tế phản ứng chính sách của các nước Đông Nam Á

Malaysia đã chủ động phát triển năng lực sản xuất polysilicon nội địa từ trước khi bị điều tra, giảm phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu Trung Quốc — chiến lược “nội địa hóa thượng nguồn” giúp một bộ phận doanh nghiệp chứng minh tính độc lập của chuỗi cung ứng.

Thái Lan, từng đạt kim ngạch xuất khẩu pin mặt trời sang Hoa Kỳ tới 4,46 tỷ USD năm 2023 (tương đương quy mô Việt Nam), có phản ứng chính sách nghiêng về điều chỉnh thị trường xuất khẩu hơn là tái cấu trúc chuỗi cung ứng.

Campuchia, do ngành công nghiệp pin mặt trời còn non trẻ và ít doanh nghiệp có năng lực pháp lý ứng phó điều tra, chịu mức thuế cao nhất và hầu như không có khả năng kháng kiện hiệu quả — bài học cảnh báo cho Việt Nam về sự cần thiết của năng lực pháp lý doanh nghiệp được hỗ trợ từ chính sách nhà nước.

Việt Nam, qua khuyến nghị của Cục Phòng vệ thương mại từ giai đoạn đầu vụ việc (4/2024), đã đề ra ba hướng ứng phó: theo dõi sát diễn biến điều tra; chủ động đa dạng hóa thị trường và mặt hàng xuất khẩu; và hợp tác đầy đủ với cơ quan điều tra Hoa Kỳ.

Làn sóng dịch chuyển tiếp theo: Indonesia, Lào và “vòng lặp lẩn tránh”

Diễn biến đáng chú ý nhất giai đoạn 2024-2026 là việc dòng đầu tư và xuất khẩu pin mặt trời Trung Quốc tiếp tục dịch chuyển sang Indonesia và Lào — hai nước chưa bị áp thuế tại thời điểm 2024-2025. Theo phân tích của ING, tỷ trọng nhập khẩu module của Hoa Kỳ từ Lào và Indonesia tăng từ 3% (2024) lên 40% (2025), trong khi tỷ trọng nhập khẩu cell từ hai nước này tăng từ 5% lên 53% trong cùng giai đoạn. Đến tháng 2/2026, DOC đã phải mở cuộc điều tra mới, công bố mức thuế chống trợ cấp sơ bộ Lào 80,67% (đồng nhất); Indonesia 85,99%-143,3% tùy doanh nghiệp (mức chung 104,38%); đồng thời áp thuế chống trợ cấp sơ bộ khoảng 125,87% với Ấn Độ với lý do có bằng chứng về hành vi trung chuyển (transshipment) hàng hóa Trung Quốc.

Bài học cho Việt Nam: (1) việc bị áp thuế cao không đồng nghĩa động cơ lẩn tránh biến mất khỏi khu vực — Việt Nam vẫn có thể trở thành điểm trung chuyển cho hàng hóa từ Indonesia/Lào nếu không kiểm soát chặt; và (2) cần chủ động xây dựng cơ chế giám sát luồng đầu tư mới để tránh trở thành “vòng lặp lẩn tránh” tiếp theo trong chuỗi phản ứng dây chuyền của Hoa Kỳ.

So sánh tốc độ sụt giảm kim ngạch giữa bốn nước

Theo dữ liệu USITC dẫn lại, tổng kim ngạch xuất khẩu pin mặt trời của bốn nước Campuchia, Malaysia, Thái Lan, Việt Nam sang Hoa Kỳ giảm 33% trong vòng 9 tháng kể từ khi vòng thuế sơ bộ có hiệu lực — phản ánh việc các nhà nhập khẩu Mỹ đã ngay lập tức chuyển hướng tìm nguồn cung thay thế trước khi lệnh thuế chính thức được ban hành. SEIA ghi nhận mô hình nhập khẩu module đã thay đổi đáng kể từ Quý I/2025, trong khi mô hình nhập khẩu cell thay đổi chậm hơn — cho thấy nhà nhập khẩu ưu tiên chuyển dịch nguồn cung thành phẩm nhanh hơn nguồn cung bán thành phẩm, do chuỗi cung ứng cell đòi hỏi đầu tư công nghệ dài hạn hơn để tái định vị.

Trước các vòng điều tra 2022-2025, Việt Nam đã trải qua giai đoạn thu hút FDI Trung Quốc vào ngành pin mặt trời tăng vọt: theo Rhodium Group, tỷ trọng nhập khẩu polysilicon của Việt Nam trong tổng nhập khẩu toàn cầu tăng từ dưới 1% (2020) lên 13% (2023). Các doanh nghiệp lớn như Jinko Solar và Ningbo Powerway Group đã mở rộng đồng thời nhiều công đoạn (module, polysilicon, ingot, wafer) tại Việt Nam — khác với mô hình “chỉ lắp ráp module” đơn giản.

Tuy nhiên, diễn biến sau 2024 cho thấy sự đảo chiều: LONGi đã tạm ngừng năm dây chuyền sản xuất tại Việt Nam, đồng thời thu hẹp hoạt động tại Malaysia; Trina Solar tiến hành bảo trì kéo dài (de facto tạm ngừng) tại cả Thái Lan và Việt Nam — phản ánh việc một bộ phận đầu tư Trung Quốc đã bắt đầu rút khỏi Việt Nam để chuyển sang Indonesia và Lào.

Khung pháp lý chống lẩn tránh của Việt Nam

Cơ sở pháp lý hiện hành về chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại của Việt Nam gồm: Luật Quản lý ngoại thương 2017; Nghị định 86/2025/NĐ-CP ngày 11/4/2025 — văn bản hướng dẫn chi tiết về căn cứ, trình tự, thủ tục điều tra áp dụng biện pháp chống lẩn tránh (Điều 87 và các điều liên quan), bao gồm hồ sơ yêu cầu điều tra theo Điều 74 Luật Quản lý ngoại thương 2017.

Đặc điểm của khung pháp lý Việt Nam là tập trung vào vai trò “nước nhập khẩu/nước áp dụng biện pháp”, trong khi vai trò “nước bị cáo buộc là điểm lẩn tránh” (doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu sang nước thứ ba và bị cáo buộc lẩn tránh thuế của nước đó) lại không thuộc phạm vi điều chỉnh trực tiếp của Nghị định 86/2025/NĐ-CP, mà phụ thuộc hoàn toàn vào quy định và thủ tục tố tụng của nước nhập khẩu. Đây là khoảng trống về công cụ chính sách: Việt Nam hiện chưa có văn bản pháp lý quy định cụ thể về nghĩa vụ minh bạch hóa nguồn gốc nguyên liệu, lưu trữ chứng từ truy xuất chuỗi cung ứng, hoặc cơ chế phối hợp nhà nước - doanh nghiệp khi doanh nghiệp Việt Nam bị nước ngoài điều tra lẩn tránh.

Khung pháp lý Hoa Kỳ — phương pháp đa yếu tố, định tính

Hoa Kỳ áp dụng Mục 781 Đạo luật Thuế quan 1930 (đã sửa đổi), với cách tiếp cận đa yếu tố, định tính, cho phép DOC có biên độ quyết định rộng trong từng vụ việc. Ưu điểm: tính linh hoạt, không bị doanh nghiệp “lách” bằng cách chỉ đáp ứng đúng một ngưỡng số liệu cụ thể; nhược điểm: tính khó dự đoán trước cho doanh nghiệp xuất khẩu, và rủi ro bị áp kết luận “toàn quốc gia” bất kể mức độ tuân thủ thực tế của từng doanh nghiệp riêng lẻ.

Khung pháp lý EU — phương pháp ngưỡng định lượng

Điều 13 Quy định (EU) 2016/1036 thiết lập ngưỡng định lượng rõ ràng (60% linh kiện từ nước gốc; giá trị gia tăng tối thiểu 25%), kèm theo cơ chế “thủ tục loại trừ” cho phép từng doanh nghiệp/nhà nhập khẩu cụ thể chứng minh không lẩn tránh để được miễn trừ áp dụng biện pháp mở rộng — một “van an toàn” giúp giảm rủi ro bị áp mức thuế đồng loạt cho toàn ngành/toàn quốc gia.

Bảng 4: Đối chiếu khung pháp lý chống lẩn tránh Việt Nam – Hoa Kỳ – EU

Gợi ý chính sách từ so sánh khung pháp lý

Ba khoảng trống chính sách của Việt Nam cần ưu tiên xử lý: (i) xây dựng quy định quốc nội về nghĩa vụ minh bạch hóa, lưu trữ chứng từ truy xuất nguồn gốc nguyên liệu với doanh nghiệp xuất khẩu mặt hàng có rủi ro cao bị điều tra lẩn tránh ở nước ngoài; (ii) nghiên cứu xây dựng ngưỡng định lượng tham khảo theo mô hình EU để doanh nghiệp có cơ sở tự đánh giá rủi ro trước khi xuất khẩu; và (iii) thiết lập cơ chế hỗ trợ pháp lý quốc gia giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa — đối tượng dễ bị áp “dữ liệu sẵn có bất lợi” do thiếu năng lực hồ sơ — có thể hợp tác đầy đủ với cơ quan điều tra nước ngoài, tránh lặp lại tình trạng của Campuchia (mức CVD tới 3.403,96%).

Việt Nam đang đứng trước nguy cơ trực tiếp từ kết quả điều tra AD/CVD pin mặt trời 2024-2025. Với mức thuế AD cuối cùng phổ biến từ 52,54% đến 120,38% và mức toàn quốc lên đến 271,28%, đây là mức thuế gây tác động tiêu cực nghiêm trọng đến năng lực cạnh tranh của ngành xuất khẩu pin mặt trời Việt Nam vào Hoa Kỳ — thị trường vốn chiếm 26% tổng kim ngạch nhập khẩu pin mặt trời của Hoa Kỳ năm 2023 (tương đương 4,2 tỷ USD; nguồn: U.S. Census Bureau / USITC, 2023). Rủi ro đối với Việt Nam bao gồm: nguy cơ các nước nhập khẩu khác noi theo Thổ Nhĩ Kỳ để mở điều tra chống lẩn tránh tương tự; uy tín quốc gia và hệ thống cấp C/O bị ảnh hưởng do tỷ lệ lớn doanh nghiệp xuất khẩu là FDI Trung Quốc; doanh nghiệp sản xuất có vốn đầu tư thực chất bị điều tra liên đới, tốn chi phí pháp lý chứng minh xuất xứ hợp lệ; và nguy cơ dòng vốn FDI vào ngành năng lượng tái tạo dịch chuyển sang quốc gia khác khi Việt Nam không còn là điểm đến an toàn về thuế.

Trên cơ sở thực trạng và đánh giá rủi ro, một số kiến nghị và giải pháp để chống lẩn tránh đối với mặt hàng pin năng lượng mặt trời:

Đối với cơ quan quản lý nhà nước

Khẩn trương phối hợp với DOC và các bên liên quan trong giai đoạn rà soát hành chính sau kết luận cuối cùng 2025; hỗ trợ doanh nghiệp cung cấp đầy đủ thông tin để tránh bị áp mức thuế toàn quốc theo thông tin sẵn có bất lợi.

Tăng cường hậu kiểm C/O đặc biệt với nhóm mã HS 8541, 8501, 8507 xuất khẩu sang Hoa Kỳ và các thị trường có nguy cơ mở điều tra chống lẩn tránh tương tự Thổ Nhĩ Kỳ.

Xây dựng cơ sở dữ liệu tích hợp hải quan – thuế – đăng ký doanh nghiệp – cấp C/O để phát hiện bất thường giữa quy mô đầu tư thực tế và kim ngạch xuất khẩu.

Kiểm soát chặt dòng vốn FDI từ Trung Quốc vào ngành pin mặt trời; yêu cầu cam kết tỷ lệ nội địa hóa tối thiểu từ khâu nguyên liệu (thanh, tấm silic) đến sản phẩm hoàn chỉnh.

Triển khai hệ thống cảnh báo sớm theo quy định tại Nghị định số 86/2025/NĐ-CP ngày 11/4/2025, ứng dụng phân tích dữ liệu để phát hiện sớm dấu hiệu lẩn tránh chuỗi sang nước thứ ba.

Đối với doanh nghiệp

Rà soát toàn bộ chuỗi cung ứng; minh bạch hóa nguồn gốc nguyên liệu đầu vào (thanh, tấm silic, tế bào quang điện) để đáp ứng tiêu chí xuất xứ và quy định mới về trợ cấp xuyên quốc gia của Hoa Kỳ (89 FR 20766).

Lưu trữ đầy đủ hồ sơ sản xuất gồm định mức nguyên liệu, hóa đơn mua nguyên liệu nội địa hoặc nhập khẩu hợp lệ, bảng lương, chứng từ đầu tư thực tế tại nhà máy; bảo đảm tuân thủ đầy đủ các yêu cầu của Đạo luật Ngăn chặn Lao động Cưỡng bức người Duy Ngô Nhĩ (UFLPA) khi xuất khẩu sang Hoa Kỳ.

Chủ động đăng ký tham gia điều tra với tư cách bị đơn bắt buộc hoặc xin hưởng thuế suất riêng rẽ để tránh mức thuế toàn quốc rất cao; không tham gia các giao dịch lắp ráp hình thức, tiếp nhận bán thành phẩm Trung Quốc để hoàn thiện tối thiểu rồi tái xuất.

Theo dõi sát các vụ việc điều tra mới phát sinh tại thị trường ngoài Hoa Kỳ (như tiền lệ Thổ Nhĩ Kỳ) để chủ động ứng phó sớm và điều chỉnh chiến lược xuất khẩu kịp thời.

Kết luận

Lẩn tránh xuất xứ trong ngành pin năng lượng mặt trời Việt Nam đang ở mức đáng lo ngại với ba đặc điểm nổi bật: gia tăng về quy mô — từ một điều tra chống lẩn tránh không được khởi xướng năm 2021 đến mức thuế AD toàn quốc 271,28% và kết luận lẩn tránh chính thức năm 2023-2025; tinh vi về phương thức — từ lắp ráp tối thiểu, chuyển tải đơn giản đến vận dụng quy định mới về trợ cấp xuyên quốc gia; và lan rộng về địa lý — từ chỉ Hoa Kỳ điều tra sang việc Thổ Nhĩ Kỳ cũng phải mở điều tra chống lẩn tránh riêng, cho thấy mô hình lẩn tránh qua Việt Nam đã được các thị trường khác ngoài Hoa Kỳ nhận diện và xử lý.

Với kim ngạch xuất khẩu 4,2 tỷ USD sang Hoa Kỳ năm 2023 đang bị đặt dấu hỏi và mức thuế AD toàn quốc lên đến 271,28%, lẩn tránh biện pháp PVTM trong ngành pin năng lượng mặt trời Việt Nam hiện là thách thức chính sách cụ thể, cần có giải pháp thực thi đồng bộ.

Bước tiến pháp lý thông qua Nghị định số 86/2025/NĐ-CP ngày 11/4/2025 là cần thiết nhưng chưa đủ đối với một ngành hàng có cấu trúc đầu tư đặc thù như pin năng lượng mặt trời. Yếu tố quyết định hiệu quả thực thi là ba điều: cơ chế xác minh nguồn gốc vốn đầu tư và tỷ lệ chuyển đổi giá trị thực chất tại từng công đoạn của chuỗi sản xuất (thanh silic – tấm silic – tế bào quang điện – mô-đun); hệ thống cảnh báo sớm tích hợp dữ liệu thông quan và đầu tư theo thời gian thực, có khả năng phát hiện chênh lệch bất thường giữa quy mô đầu tư và kim ngạch xuất khẩu; và năng lực phối hợp liên ngành đủ mạnh giữa cơ quan phòng vệ thương mại, hải quan và cơ quan quản lý đầu tư để chuyển tín hiệu cảnh báo thành hành động kiểm soát kịp thời, trước khi một thị trường xuất khẩu lớn khác lặp lại tiền lệ điều tra chống lẩn tránh như Thổ Nhĩ Kỳ đã làm.

Ngày đăng: 06/08/2026